Đô thị hóa và chất lượng không khí đều có mối liên hệ chặt chẽ với sự phát triển bền vững và hạnh phúc của con người. Vậy mối quan hệ giữa đô thị hóa và ô nhiễm không khí là gì?
1. Đô thị hóa
Đô thị hóa là quá trình mở rộng của đô thị, tính theo tỷ lệ phần trăm giữa diện tích hoặc số dân đô thị trên tổng diện tích hoặc số dân của một khu vực hoặc vùng.
Đô thị hóa là quá trình phát triển rộng rãi lối sống thị thành thể hiện qua các mặt dân số, mật độ dân số, chất lượng cuộc sống. Theo WHO, hơn 55% dân số thế giới sống ở các khu vực đô thị, tỷ lệ này dự kiến sẽ tăng lên 68% vào năm 2050.
Quá trình đô thị hóa
Quá trình đô thị hóa có tác động không nhỏ đến kinh tế và sinh thái khu vực. Sự tác động của đô thị hóa làm cho lối sống, tâm lý của người dân thay đổi. Đô thị hóa diễn ra đã đẩy nhanh tốc độ tăng trưởng kinh tế, chuyển dịch cơ cấu lao động và cơ cấu kinh tế, thay đổi sự phân bố dân cư. Đô thị không chỉ là nơi tiêu thụ sản phẩm hàng hóa lớn mà còn là nơi tạo ra việc làm, thu nhập cho người lao động.
Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa diễn ra mạnh gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường và sức khỏe con người. Đô thị hóa diễn ra tự phát, không có quy hoạch dẫn đến một số đô thị thiếu hạ tầng kỹ thuật và xã hội, cảnh quan đô thị suy thoái, ô nhiễm môi trường trầm trọng.
2. Ô nhiễm không khí
Ô nhiễm không khí là hiện tượng các thành phần tự nhiên trong không khí bị thay đổi. Thông thường không khí thường bị sự tác động của khói bụi, chất đốt công nghiệp, việc xả rác thải, các chất hóa học,..làm không khí trở nên ô nhiễm và gây ra những vấn đề về sức khỏe đặc biệt là bệnh về hô hấp.
Vào năm 2019, 99% dân số thế giới đang sống ở những nơi không đáp ứng các mức tiêu chuẩn về chất lượng không khí của Tổ chức Y tế Thế giới WHO. Theo Nghiên cứu Gánh nặng Bệnh tật Toàn cầu, ô nhiễm không khí từ các hạt vật chất mịn đã gây ra 6,4 triệu ca tử vong sớm và 93 tỷ ngày sống chung với bệnh tật vào năm 2019.
Theo dữ liệu cung cấp của Viện Y Tế Quốc Gia (NIH), khoảng 300 triệu người trên toàn thế giới hiện đang mắc bệnh hen suyễn và tỷ lệ mắc bệnh này tăng 50% sau mỗi thập kỷ. Ô nhiễm không khí không chỉ gây ra những ảnh hưởng tiêu cực không chỉ về sức khỏe, môi trường mà còn làm suy giảm kinh tế nặng nề ở các khu vực, đặc biệt là các khu vực đối diện với khó khăn, nghèo đói.
Ô nhiễm không khí hình thành màn sương mù dày đặc
3. Mối quan hệ giữa đô thị hóa và ô nhiễm không khí
3.1. Khí độc, bụi bẩn trong quá trình xây dựng làm không khí bị ô nhiễm
Đô thị hóa phát thải khí độc, bụi bẩn trong quá trình xây dựng làm ô nhiễm không khí xung quanh. Quá trình xây dựng đô thị hóa sản sinh ra lượng khói bụi lớn trong không khí gây ra tình trạng sương mù dày đặc, khó tan.
Đô thị hóa kích thích sự gia tăng của lượng khí độc trong không khí bao gồm CO2, NO2, NOX. Đô thị hóa đòi hỏi sự phát triển của các ngành công nghiệp, giao thông vận tải, kinh tế xã hội. Các khu công nghiệp được xây dựng và tập trung nhiều hơn tại khu vực thành thị. Điều này làm sản sinh ra lượng lớn khí độc từ nhà máy, xưởng công nghiệp gây ô nhiễm không khí.
Khói bụi từ quá trình xây dựng
Ô nhiễm không khí dạng hạt cũng là một nhân tố chính ảnh hưởng đến chất lượng không khí đô thị. PM2.5 bao gồm bồ hóng, bụi, khói và các giọt chất lỏng có đường kính nhỏ hơn 2,5 micromet. Những hạt này thậm chí còn có hại hơn các hạt lớn hơn vì chúng có thể được hít sâu vào phổi và cũng đi vào máu gây ra các vấn đề tim mạch ở người.
3.2. Khói bụi từ giao thông đô thị khiến không khí ô nhiễm
Đô thị hóa gia tăng dân số khu vực sản sinh ra nhiều khói bụi từ giao thông vận tải gây ô nhiễm không khí. Quá trình đô thị hóa thu hút sự di dân từ nhiều vùng khác nhau, tập trung dân số đông tại các vùng thành thị lớn. Điều này gây cản trở quá trình giao thông vận tải.
Nitrogen dioxide (NO2) là một chất gây ô nhiễm không khí chính đáng lo ngại liên quan đến chất lượng không khí đô thị. NO2 chủ yếu được sản sinh do lưu lượng phương tiện giao thông cao ở khu đô thị. PM2.5 cũng có thể đến từ các phương tiện giao thông vì bồ hóng và bụi được tạo ra do quá trình đốt cháy nhiên liệu trong giao thông vận tải.
NO2 sản sinh trong giao thông đô thị
Thêm vào đó, mật độ dân số đông dẫn đến nhu cầu sử dụng các phương tiện cá nhân gia tăng và gây ra tình trạng tắc nghẽn giao thông. Theo một nghiên cứu của Trung Quốc về “Ảnh hưởng của mật độ giao thông đối với ô nhiễm khói bụi” cho thấy sự phát triển đô thị của Trung Quốc đã làm gia tăng tắc nghẽn giao thông và ô nhiễm không khí.
Tắc nghẽn giao thông làm tích tụ lượng khói bụi ô nhiễm khổng lồ trong không khí. Tắc nghẽn trong thời gian dài đồng nghĩa với thời gian tiếp xúc với môi trường ô nhiễm không khí của con người tăng cao. Tiếp xúc với sự phơi nhiễm khói bụi trong thời gian dài có thể gây đến các vấn đề về hô hấp, tim mạch, thậm chí là ung thư ở người.
Xem thêm: Chất lượng không khí trong nhà và biến đổi khí hậu
Tắc nghẽn giao thông đô thị
3.3. Đô thị hóa khiến hệ sinh thái tự nhiên bị thay đổi gây ô nhiễm không khí
Đô thị hóa khiến hệ sinh thái tự nhiên bị đảo trộn gây ô nhiễm không khí. Đô thị hóa thúc đẩy quá trình chuyển từ đất nông nghiệp, lâm nghiệp sang đất dùng trong nhu cầu công nghiệp hóa và xây dựng.
Theo nghiên cứu “Tác động môi trường của thay đổi sử dụng đất/độ che phủ do quá trình đô thị hóa và các chính sách ở khu vực Karst Tây Nam Trung Quốc” cung cấp diện tích dành riêng cho đất canh tác, đồng cỏ, diện tích mặt nước và đất chưa sử dụng đã giảm 243,04 km2 , 22,96 km2, 2,06 km2 và 13,61 km2, trong khi diện tích đất lâm nghiệp và đất xây dựng tăng 153,85 km2 và 127,82 km2.
Sự thay đổi của diện tích đất xanh trên một thủ đô, đất rừng và đồng cỏ là những nguyên nhân chính dẫn đến sự thay đổi môi trường. Việc chuyển đổi nhu cầu sử dụng đất ảnh hưởng đến hệ sinh thái tự nhiên bao gồm hệ sinh thái rừng, nơi tiếp nhận những chất gây ô nhiễm và duy trì không khí lành mạnh cho toàn khu vực.
Đô thị hóa gây biến đổi môi trường trường tự nhiên
Một nghiên cứu khác cho thấy đô thị hóa làm thay đổi khả năng kết nối các nguồn tài nguyên, năng lượng và thông tin giữa các hệ thống xã hội, vật lý và sinh học. Điều này gây ra hiện tượng “biến đổi khí hậu” khiến thời tiết trở nên cực đoan và nắng nóng gay gắt dẫn đến những hiểm họa thiên tai khó lường.
4. Giới hạn để cải thiện chất lượng không khí tại khu đô thị
Để cải thiện chất lượng không khí đô thị, WHO đã đưa ra hướng dẫn toàn cầu về các ngưỡng và giới hạn đối với các chất gây ô nhiễm không khí chính gây rủi ro cho sức khỏe.
Hướng dẫn chất lượng không khí toàn cầu (AQG) của WHO cung cấp các mục tiêu tạm thời để thúc đẩy sự chuyển đổi dần dần từ nồng độ cao sang nồng độ thấp hơn.
Hướng dẫn cũng đưa ra các quy chuẩn về các phương pháp thực hành tốt để quản lý một số các chất nguy hiểm gây ô nhiễm không khí xung quanh.
Chất lượng không khí có xu hướng tồi tệ hơn ở các khu vực đô thị nơi các nguồn gây ô nhiễm như sản xuất điện, phương tiện giao thông và hoạt động xây dựng. Phát triển và thực hiện các phương pháp sáng tạo, đổi mới để cải thiện chất lượng không khí đô thị hóa là điều cần thiết, đặc biệt là ở những nơi có xu hướng bị ô nhiễm không khí cao một cách bất thường.
Tìm hiểu và cập nhật những thông tin mới nhất về không khí tại đây.
THAM KHẢO
[1] Xie, Rui, et al. “The Effect of Traffic Density on Smog Pollution: Evidence from Chinese Cities.” Technological Forecasting and Social Change, vol. 144, July 2019, pp. 421–427, https://doi.org/10.1016/j.techfore.2018.04.023.
[2] Grimm, Nancy B, et al. “The Changing Landscape: Ecosystem Responses to Urbanization and Pollution across Climatic and Societal Gradients.” Frontiers in Ecology and the Environment, vol. 6, no. 5, June 2008, pp. 264–272, https://doi.org/10.1890/070147.
[3] Liu, Yan, et al. “Environmental Effects of Land-Use/Cover Change Caused by Urbanization and Policies in Southwest China Karst Area – a Case Study of Guiyang.” Habitat International, vol. 44, Oct. 2014, pp. 339–348, https://doi.org/10.1016/j.habitatint.2014.07.009. Accessed 17 Oct. 2021.
[4] “Ambient (Outdoor) Air Pollution.” Www.who.int, www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ambient-(outdoor)-air-quality-and-health?gclid=CjwKCAjw1YCkBhAOEiwA5aN4AQq6JxiiIjdGsVD9xm2LAHeS7eR-5ecK_2sI58N4jFq4TiVzhO_Q5hoCm7EQAvD_BwE. Accessed 7 June 2023.
